Vastdenken: wanneer oplossingen je probleem worden

Je herkent het wellicht: een probleem dat maar niet opgelost raakt, ondanks alle inspanningen. Sterker nog, hoe harder je eraan trekt, hoe groter het lijkt te worden. Dit fenomeen heeft een naam: vastdenken. Het is een patroon waarbij je door je eigen aanpak juist vastzit, waarbij de oplossing zelf het probleem in stand houdt of zelfs vergroot.

De term vastdenken werd geïntroduceerd door Berthold Gunster, die dit concept ontwikkelde als tegenhanger van zijn inmiddels wereldwijd bekende omdenkmethode. Waar omdenken draait om gebruikmaken van wat er is, staat vastdenken voor vasthouden aan wat er niet is. Het is vechten tegen de werkelijkheid in plaats van ermee werken.

De mechaniek van vastzitten

Vastdenken ontstaat wanneer we problemen benaderen vanuit weerstand. We verzetten ons tegen de situatie zoals die is en proberen deze met kracht te veranderen. Dit leidt tot wat communicatiedeskundigen 'more of the same' noemen: steeds harder duwen tegen een deur die naar je toe opent. Het resultaat is voorspelbaar: uitputting, frustratie en een probleem dat alleen maar groter wordt.

In Omdenken in communicatie laat Gunster zien hoe dit mechanisme zich vertaalt naar gesprekken en relaties. Communicatieproblemen verergeren systematisch wanneer beide partijen vastzitten in hun eigen gelijk, hun eigen kijk op hoe het zou moeten zijn.

Vastdenken in organisaties

In organisaties manifesteert vastdenken zich op talloze manieren. Projecten die blijven doormodderen terwijl iedereen weet dat ze niet werken. Verandertrajecten waarbij dezelfde aanpak keer op keer wordt herhaald, met steeds teleurstellender resultaten. Vergaderingen waarin niets wordt besloten omdat iedereen vasthoudt aan zijn eigen visie.

Het perverse is dat vastdenken vaak voortkomt uit de beste bedoelingen. We willen het probleem oplossen, we zetten ons ervoor in, we blijven volharden. Maar juist dat volharden in een ineffectieve aanpak houdt ons gevangen.

Het psychologische fundament

Waarom blijven we vastdenken, ook als we doorhebben dat het niet werkt? Het antwoord ligt in de manier waarop onze hersenen functioneren. Ons brein is geoptimaliseerd voor snelle reacties, voor het herkennen van patronen en het toepassen van bekende oplossingen. Dit werkt uitstekend voor alledaagse problemen, maar houdt ons vast in complexere situaties.

Denkpsychologen wijzen op de confirmatiebias: we zoeken informatie die onze bestaande overtuigingen bevestigt en negeren wat daar tegenin gaat. Vastdenken wordt zo een zelfversterkend systeem. We zien alleen wat onze aanpak rechtvaardigt, niet wat haar ineffectiviteit aantoont.

Vastdenken in opvoeding en relaties

Nergens is vastdenken zo pijnlijk zichtbaar als in opvoeding. Ouders die steeds strenger worden omdat hun kind niet luistert, realiseren zich zelden dat juist die strengheid het ongewenste gedrag versterkt. Het kind voelt zich niet gehoord, wordt rebels, waarop de ouder nóg strenger wordt. Een klassiek voorbeeld van vastdenken waarbij beide partijen gevangen zitten in een escalerende dans.

Van vastdenken naar beweging

De uitweg uit vastdenken begint met herkenning. Zolang we niet doorhebben dat we vastzitten, blijven we herhalen wat niet werkt. Maar zodra we het patroon zien, ontstaat ruimte voor iets anders. Niet voor nóg een oplossing, maar voor een fundamenteel andere benadering.

Omdenken is niet zomaar positief denken of optimisme. Het is een werkwijze waarbij je systematisch gaat werken met wat er is in plaats van tegen wat er niet is. Waar vastdenken vraagt om controle en volharding, vraagt omdenken om acceptatie en creativiteit.

De rol van verantwoordelijkheid

Een subtiele vorm van vastdenken ontstaat wanneer we problemen volledig uit handen geven. We denken dat een adviseur, een therapeut of een nieuwe methode ons probleem zal oplossen. Maar juist door de verantwoordelijkheid af te schuiven, wordt het probleem vaak groter. De oplossing moet van binnenuit komen, niet van buitenaf opgelegd worden.

Dit betekent niet dat je alles alleen moet doen. Wel dat je eigenaarschap behoudt over je probleem en je proces. Anderen kunnen helpen, maar de reis is van jou.

Conclusie: de kracht van loslaten

Vastdenken is geen karakter­­fout of gebrek aan wilskracht. Het is een menselijke neiging, diep verankerd in hoe ons brein werkt en hoe we zijn opgevoed. De cultuur waarin we leven - gericht op controle, prestatie en het oplossen van problemen - versterkt dit patroon.

De bevrijding ligt niet in nóg harder werken of nóg betere oplossingen verzinnen. Die ligt in het herkennen van het patroon en de moed hebben om iets fundamenteel anders te doen: accepteren wat er is en daarmee gaan werken. Niet als berusting, maar als uitgangspunt voor echte verandering.

Vastdenken transformeren naar omdenken vraagt oefening en geduld. Het is geen trucje dat je in een dag onder de knie hebt, maar een levenslange reis van steeds opnieuw bewust worden van hoe je denkt en de ruimte creëren om anders te kijken. Een reis die de moeite meer dan waard is.