Dwangakkoord: wanneer een minderheid gebonden wordt

Een dwangakkoord is een juridisch instrument waarbij schuldeisers die niet hebben ingestemd met een voorgestelde schuldregeling toch aan die regeling worden gebonden. Dit doorbreekt het fundamentele principe dat contractswijziging consensus vereist. Voor ondernemingen in financiële problemen kan een dwangakkoord het verschil betekenen tussen overleven en faillissement. Maar wanneer is zo'n vergaande maatregel gerechtvaardigd? En welke waarborgen gelden er?

Het Nederlandse insolventierecht kent verschillende procedures waarin dwangakkoorden een rol spelen: van de klassieke surseance van betaling tot de moderne Wet Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA). Elk met eigen voorwaarden en toepassingsgebieden.

De juridische grondslagen van het dwangakkoord

De kracht van een dwangakkoord ligt in de rechterlijke homologatie. Een rechter verklaart het akkoord algemeen verbindend, ook voor schuldeisers die tegen hebben gestemd. Hiervoor gelden strikte voorwaarden. De wetgever moet een evenwicht vinden tussen de belangen van de schuldondernemer die een herstart wil maken, en die van individuele schuldeisers die hun geld willen terugzien.

Van surseance naar WHOA: een historisch perspectief

Het dwangakkoord in surseance van betaling heeft een lange geschiedenis in het Nederlandse recht. De surseanceprocedure is openbaar en kan stigmatiserend werken. Schuldeisers kunnen echter wel worden gedwongen mee te werken aan een schuldregeling als een gekwalificeerde meerderheid instemt.

De WHOA: een nieuwe dimensie

Per 1 januari 2021 heeft Nederland met de WHOA een ingrijpende vernieuwing doorgevoerd. De wet is gebaseerd op de Europese Richtlijn Preventieve Herstructurering en biedt de mogelijkheid tot een besloten akkoordprocedure. Dit betekent dat een onderneming buiten faillissement, en zelfs zonder dat dit publiekelijk bekend wordt, een dwangakkoord kan treffen met haar schuldeisers.

Het verschil met de surseance is groot: geen stigma, behoud van vertrouwen van klanten en leveranciers, en de mogelijkheid om zeer snel te handelen. Maar ook hier geldt: een dwangakkoord mag schuldeisers niet slechter af laten zijn dan in een faillissement.

Wie kan een dwangakkoord afdwingen?

Opmerkelijk is dat niet alleen de schuldenaar zelf, maar ook schuldeisers, het personeel of zelfs aandeelhouders een WHOA-procedure kunnen starten. Dit kan leiden tot verrassende machtsverschuivingen. Een schuldeiser die vindt dat de ondernemer te passief is, kan het initiatief overnemen. Of een groep werknemers kan een procedure starten om banen te redden.

Third-party releases: een grensverleggend concept

Een bijzonder aspect van dwangakkoorden onder de WHOA betreft de zogenoemde third-party releases. Kunnen ook vorderingen op derden, zoals bestuurders of concernvennootschappen, in een dwangakkoord worden opgenomen? Deze vraag raakt aan fundamentele rechtsbeginselen.

De praktijk: doorstart zonder faillissement

In de praktijk wordt het dwangakkoord steeds vaker ingezet voor doorstarts. Een ondernemer met een levensvatbare onderneming maar te veel schulden kan via een WHOA-procedure een clean start maken, zonder dat werknemers worden ontslagen en zonder het reputatieschade van een faillissement.

Ook voor distressed M&A biedt het dwangakkoord nieuwe mogelijkheden. Een koper kan via een WHOA de verkoopprijs structureren waarbij een deel van de koopsom wordt gebruikt om schuldeisers af te kopen.

De rol van schuldeisers: invloed en bescherming

Een dwangakkoord beperkt de autonomie van schuldeisers aanzienlijk. Tegelijkertijd zijn er waarborgen ingebouwd. De rechter moet toetsen of het akkoord redelijk en billijk is. Schuldeisers mogen er niet slechter van worden dan in een faillissement. Ook moet er een eerlijke verdeling zijn tussen verschillende groepen schuldeisers.

Dwangakkoorden voor natuurlijke personen

Niet alleen rechtspersonen kunnen gebruikmaken van dwangakkoorden. Ook natuurlijke personen met problematische schulden kennen vergelijkbare regelingen. De schuldsaneringsregeling natuurlijke personen (Wsnp) bevat elementen van een dwangakkoord, waarbij een rechter onder voorwaarden kan bevelen dat een schuldeiser moet instemmen met een voorgestelde regeling.

Toekomstperspectief: Europese convergentie

De WHOA is de Nederlandse implementatie van een Europese richtlijn. Dit betekent dat vergelijkbare regelingen in andere EU-landen worden ingevoerd. Het dwangakkoord wordt hiermee een Europees standaardinstrument voor preventieve herstructurering. Grensoverschrijdende herstructureringen worden hierdoor eenvoudiger, maar ook complexer door de noodzaak om met verschillende rechtsstelsels rekening te houden.

Tegelijkertijd blijven fundamentele vragen bestaan: wanneer mag dwang worden uitgeoefend op niet-instemmende partijen? Hoe ver reikt de bescherming van schuldeisers? En hoe voorkom je misbruik van deze vergaande bevoegdheden? Het dwangakkoord blijft een spanningsveld tussen redden wat gered kan worden en het respecteren van contractuele verplichtingen.

Conclusie: een krachtig instrument met waarborgen

Het dwangakkoord is een ingrijpend maar onmisbaar instrument in het moderne insolventierecht. Het biedt ondernemingen in financiële problemen een reële kans op herstel, terwijl schuldeisers beschermd worden tegen willekeur. De WHOA heeft dit instrument naar een nieuw niveau getild door besloten procedures mogelijk te maken en het toepassingsgebied te verruimen.

Voor ondernemers die met schuldenproblematiek kampen, is kennis van dwangakkoorden essentieel. Maar ook schuldeisers, adviseurs en financiers kunnen niet om dit instrument heen. De komende jaren zal de rechtspraak verder invulling geven aan de precieze reikwijdte en voorwaarden. Het dwangakkoord blijft daarmee een dynamisch rechtsgebied waarin ontwikkelingen elkaar snel opvolgen.