Common law: het rechtssysteem van precedenten

Common law is een rechtssysteem dat zijn oorsprong vindt in middeleeuws Engeland en dat fundamenteel verschilt van het continentale civil law. Waar civil law-systemen uitgaan van gecodificeerde wetten, baseert common law zich op rechterlijke uitspraken en precedenten. Dit onderscheid heeft verstrekkende gevolgen voor hoe recht wordt toegepast, geïnterpreteerd en ontwikkeld.

Het common law-systeem werd vanuit Engeland verspreid naar voormalige Britse koloniën en vormt vandaag de dag de basis van rechtsstelsels in onder meer de Verenigde Staten, Canada, Australië en India. Het begrijpen van dit systeem is essentieel voor iedereen die werkt met internationaal recht of zaken doet met partijen uit common law-landen.

De kern: precedenten in plaats van codes

Het fundamentele verschil tussen common law en civil law ligt in de rechtsbronnen. In common law-systemen creëren rechters recht door hun uitspraken, die als precedent dienen voor toekomstige zaken. Het principe van stare decisis – letterlijk 'bij het beslotene blijven' – betekent dat rechters gebonden zijn aan eerdere uitspraken van hogere rechters in vergelijkbare zaken.

Dit staat in schril contrast met civil law-systemen zoals het Nederlandse, waar geschreven wetgeving de primaire rechtsbron is en rechterlijke uitspraken slechts een ondergeschikte rol spelen. Deze tegenstelling heeft grote praktische consequenties voor contractvorming, procesvoering en juridische argumentatie.

Historische wortels en ontwikkeling

Het Engelse common law ontstond na de Normandische verovering van 1066, toen koning Willem de Veroveraar een gecentraliseerd rechtssysteem begon op te bouwen. Koninklijke rechters reisden door het land en pasten geleidelijk een gemeenschappelijk ('common') rechtssysteem toe dat lokale gewoonterechten verving.

Naast common law ontwikkelde zich in Engeland ook equity, een aanvullend rechtssysteem dat billijkheid vooropstelde waar strikte toepassing van common law tot onrechtvaardigheid zou leiden. Deze dualiteit kenmerkt het Angelsaksische recht tot op de dag van vandaag.

Common law in Amerika

De Verenigde Staten erfden het common law van Engeland, maar ontwikkelden het op eigen wijze verder. Het Amerikaanse rechtssysteem kent een federale structuur waarbij zowel de nationale overheid als individuele staten hun eigen rechtssystemen hanteren. Hoewel alle staten (met uitzondering van Louisiana) common law hanteren, verschillen de precedenten aanzienlijk per staat.

Het Amerikaanse strafprocesrecht illustreert hoe common law principes samengaan met constitutionele waarborgen zoals het recht op een jury-proces en bescherming tegen zelfbeschuldiging.

Koloniale export en wereldwijde verspreiding

Het Britse koloniale rijk zorgde voor een ongekende verspreiding van het common law. Van Cyprus tot Hong Kong, van Nigeria tot Singapore: voormalige Britse koloniën erfden het common law-systeem, vaak naast bestaande lokale rechtstradities.

Deze koloniale overdracht had verstrekkende gevolgen. Enerzijds bracht het common law concepten als onafhankelijke rechtspraak en procedurale waarborgen. Anderzijds botste het regelmatig met inheemse rechtssystemen en traditionele gewoonten.

Vergelijkend perspectief: common law versus civil law

De tegenstelling tussen common law en civil law is meer dan een academische exercitie. In internationale contracten, grensoverschrijdende geschillen en multinationale transacties speelt het verschil een cruciale rol. Partijen die gewend zijn aan één systeem kunnen moeite hebben om de logica van het andere te begrijpen.

In common law-landen zijn contracten doorgaans veel gedetailleerder, omdat men niet kan terugvallen op een uitgebreid burgerlijk wetboek. Ook de rol van rechters verschilt: waar civil law-rechters primair wetten toepassen, maken common law-rechters actief recht door hun uitspraken.

Common law in de rechtspraktijk

Voor advocaten, juristen en zakenmensen die werken met Angelsaksische partijen is kennis van common law onontbeerlijk. Het systeem heeft eigen juridische concepten – zoals trust, consideration en tort – die geen directe equivalent hebben in civil law-stelsels.

Ook procedureel wijkt common law sterk af. De adversarial benadering, waarbij partijen tegenover elkaar staan en de rechter als scheidsrechter fungeert, contrasteert met de meer inquisitoire civil law-procedure waarin de rechter een actievere rol heeft bij waarheidsvinding.

Europese en internationale dimensies

De Europese Unie brengt common law en civil law-systemen onvermijdelijk samen. Britse juristen brachten decennialang common law-denken in Europese wetgeving en rechtspraak, terwijl het Hof van Justitie juist civil law-elementen introduceerde in het Britse recht.

Op internationaal niveau zoeken verdragen en regelingen vaak naar compromissen tussen beide tradities. Het Weens Koopverdrag (CISG) is daar een goed voorbeeld van, hoewel opvallend genoeg het Verenigd Koninkrijk dit verdrag nooit heeft geratificeerd.

Common law in perspectief

Het belang van common law reikt verder dan de landen waar het formeel wordt toegepast. Internationale arbitrage wordt vaak beheerst door common law-beginselen, Engels recht is de voorkeurstaal voor veel internationale contracten, en de invloed van Amerikaanse en Engelse rechtspraak op wereldwijde rechtsontwikkeling is aanzienlijk.

Voor Nederlandse juristen en zakenmensen is begrip van common law daarom geen luxe maar een noodzaak in een geglobaliseerde wereld.

De blijvende relevantie

Common law is geen fossiel uit het verleden, maar een levend rechtssysteem dat zich blijft ontwikkelen. Door zijn flexibiliteit en vermogen om via precedenten in te spelen op maatschappelijke veranderingen blijft het relevant in de moderne wereld. Tegelijkertijd blijft de spanning tussen common law en civil law benaderingen uitdagingen opleveren in internationale samenwerking.

Of u nu werkt in internationaal recht, zaken doet met Angelsaksische partners, of simpelweg juridisch geïnteresseerd bent: kennis van common law verrijkt het begrip van hoe recht kan functioneren. Het laat zien dat er meerdere wegen naar rechtvaardigheid zijn, en dat verschillende rechtssystemen elk hun eigen wijsheid hebben ontwikkeld.