Commissarissen: toezicht in turbulente tijden

De rol van commissarissen is ingrijpend veranderd. Wat ooit een erebaan was, is uitgegroeid tot een veeleisend beroep met aanzienlijke persoonlijke risico's. Commissarissen staan in het brandpunt van maatschappelijke aandacht en worden rechtstreeks aangesproken op hun toezichthoudende rol. Of het nu gaat om grensoverschrijdend gedrag, strategische keuzes of financiële misstappen: de roep om transparantie en verantwoording klinkt luider dan ooit.

Tegelijk neemt de complexiteit van de rol exponentieel toe. Digitalisering, geopolitieke ontwikkelingen, duurzaamheid, diversiteit en sociale veiligheid – het zijn allemaal vraagstukken waarover commissarissen zich een weloverwogen oordeel moeten vormen. En dat terwijl zij slechts een paar keer per jaar bij elkaar komen om over deze complexe materie te spreken.

Van hobby naar professie

De transformatie van het commissariaat is geen geleidelijk proces geweest. Na debacles bij Ahold, ABN AMRO, Vestia en DSB werd duidelijk dat goede intenties en governance codes alleen niet voldoende zijn. Het is mensenwerk – met alle menselijke tekortkomingen die daarbij horen. Mijntje Lückerath-Rovers heeft laten zien dat commissarissen worstelen met cognitieve dissonantie, tunnelvisie en groupthink. Niet omdat zij incompetent zijn, maar omdat zij mens zijn.

De verwachtingen zijn torenhoog. Commissarissen moeten verstand hebben van financiën, strategie, risicomanagement, compliance én van actuele thema's zoals cybersecurity en ESG. Zij moeten kritisch zijn zonder op de stoel van het bestuur te gaan zitten. Luisteren zonder afstand te verliezen. Adviseren zonder te bevelen. Het is, zoals een expert het formuleerde, een bijna onmogelijke opgave.

Morele kompas in de boardroom

Misschien wel de grootste uitdaging voor moderne commissarissen ligt op het terrein van integriteit en morele oordeelsvorming. Wanneer is een salarisverhoging voor de directie nog acceptabel? Mag een organisatie nog zaken doen in Rusland? Hoe ver reikt de verantwoordelijkheid voor sociale veiligheid? Dit zijn geen juridische vraagstukken, maar morele dilemma's die om wijsheid en moed vragen.

Actuele uitdagingen: van grensoverschrijdend gedrag tot digitalisering

De laatste jaren zijn nieuwe vraagstukken met kracht op de agenda van commissarissen verschenen. Sociale veiligheid staat bovenaan. Na de affaires bij Ajax, ITA en verschillende omroepen is duidelijk geworden dat commissarissen een cruciale rol spelen bij het signaleren, onderzoeken en aanpakken van grensoverschrijdend gedrag. Dit vraagt om alert toezicht, maar ook om voorbereiding en protocol.

Frank Peters, expert op het gebied van reputatiemanagement en crisiscommunicatie, heeft zich de afgelopen jaren gespecialiseerd in deze complexe materie. Zijn werk laat zien dat commissarissen vaak onvoorbereid worden overvallen door crises en persoonlijk kwetsbaar zijn voor reputatieschade.

Reputatie: van organisatie tot persoon

De reputatie van een organisatie hangt nauw samen met de reputatie van haar toezichthouders. Commissarissen die in opspraak komen, beschadigen niet alleen zichzelf maar ook de organisatie waarop zij toezicht houden. Omgekeerd kan een crisis in de organisatie de persoonlijke naam van commissarissen aantasten. Deze wisselwerking maakt reputatiemanagement tot een essentiële vaardigheid.

De voorzitter: dirigent van de boardroom

Binnen de raad van commissarissen neemt de voorzitter een bijzondere positie in. Als primus inter pares is hij of zij verantwoordelijk voor de dynamiek in het team, de agenda, de dialoog met het bestuur en de externe contacten. De voorzitter moet verbinden waar belangen uiteenlopen en confronteren wanneer dat nodig is. Een complexe rol die om specifieke vaardigheden vraagt.

Diversiteit en vernieuwing

De samenstelling van raden van commissarissen staat onder druk. Te weinig vrouwen, te weinig jongeren, te weinig diversiteit in achtergrond en perspectief. Deze eenzijdigheid leidt tot blinde vlekken en maakt raden kwetsbaar voor groupthink. Steeds meer organisaties zoeken naar commissarissen die andere perspectieven inbrengen en durven te storen.

Deze vernieuwing gaat verder dan het voldoen aan quotaregels. Het vraagt om een cultuuromslag waarin tegenspraak gewaardeerd wordt en waarin commissarissen elkaar intellectueel uitdagen. Niet om elkaar het leven zuur te maken, maar omdat inhoudelijke conflicten leiden tot betere besluitvorming.

Praktische handvatten en zelfreflectie

Theorie alleen is niet genoeg. Commissarissen hebben behoefte aan concrete instrumenten om hun rol effectief in te vullen. Denk aan vragenlijsten voor zelfevaluatie, checklists voor risicomanagement, gespreksmodellen voor lastige gesprekken en kaders voor morele besluitvorming. Deze praktische hulpmiddelen helpen om van goede intenties tot effectief handelen te komen.

De toekomst van het commissariaat

Het commissariaat staat aan de vooravond van verdere professionalisering. De tijd van de oude-jongens-krentenbroodcultuur is definitief voorbij. Wat nodig is: commissarissen die luisteren naar de verwachtingen van jonge medewerkers, die oog hebben voor maatschappelijke vraagstukken en die bereid zijn om zichzelf continu bij te scholen. Commissarissen die niet alleen achteraf controleren, maar proactief meedenken over de toekomst van de organisatie.

Deze transformatie vraagt om een nieuwe generatie toezichthouders. Mensen die de balans weten te vinden tussen afstand en betrokkenheid, tussen vertrouwen en controle, tussen korte termijn en lange termijn. Maar bovenal: mensen die zich realiseren dat goed toezicht meer is dan het afvinken van governance codes. Het is een vak dat om vakmanschap vraagt – en om de nederigheid te erkennen dat je nooit uitgeleerd bent.