Ambtenaren: tussen traditie en vernieuwing

De ambtenaar is allang niet meer de stoffige bureaucraat achter een loket. De moderne overheidsprofessional beweegt zich in een complexe, snel veranderende omgeving waarin burgers mondiger zijn, de politiek gepolariseerder en maatschappelijke vraagstukken weerbarstiger. Van ambtenaren wordt verwacht dat zij niet alleen betrouwbaar en rechtsstatelijk opereren, maar ook ondernemend, verbindend en politiek sensitief zijn.

Tegelijkertijd is hun rechtspositie fundamenteel gewijzigd. Sinds 2020 vallen de meeste ambtenaren onder het private arbeidsrecht in plaats van het publieke ambtenarenrecht. Deze normalisering heeft verstrekkende gevolgen voor hun dagelijkse werk en arbeidsvoorwaarden.

De normalisering van het ambtenarenrecht

De invoering van de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra) in 2020 betekende een radicale breuk met het verleden. Van ambtenaar naar ambtenaar legt uit hoe ambtenaren hun bijzondere publiekrechtelijke status verloren en nu grotendeels onder het gewone arbeidsrecht vallen. De aanstelling werd een arbeidsovereenkomst, de bestuursrechter maakte plaats voor de burgerlijke rechter.

Deze verandering was niet onomstreden. Ambtenarenvakbonden spanden zelfs een kort geding aan tegen de Staat. Toch biedt de normalisering volgens kenners juist kansen: minder gejuridiseerde verhoudingen, meer flexibiliteit en een hoger conflictoplossend vermogen.

Drie gezichten van de ambtenaar

Maar wat maakt nu een goede ambtenaar? Ronald Derks en Bas van Leeuwen ontwikkelden een model met drie ideaaltypen die de bestuurskundige geschiedenis van 150 jaar samenvatten. De bureaucraat volgt procedures en zorgt voor rechtmatigheid. De ondernemer is resultaatgericht en klantgericht. De verbinder zoekt maatschappelijke meerwaarde en werkt van buiten naar binnen.

Deze rollen bestaan niet na elkaar, maar naast elkaar. Een moderne ambtenaar moet kunnen schakelen tussen de drie,afhankelijk van de situatie. Een archivaris heeft primair bureaucratische kwaliteiten nodig, maar moet ook klantgericht kunnen werken en kunnen communiceren met betrokkenen.

Politieke sensitiviteit en ambtelijke autonomie

Een van de meest delicate aspecten van het ambtelijk werk is de verhouding tot de politiek. Harmen Binnema en zijn co-auteurs laten in Politieke sensitiviteit voor ambtenaren zien hoe overheidsprofessionals deze spanning kunnen hanteren. Ambtenaren moeten loyaal zijn aan hun bestuurders, maar niet ten koste van alles. De kernvraag is: wanneer dien je en wanneer bedien je?

De toeslagenaffaire toonde het gevaar van blinde gehoorzaamheid. Ambtenaren die te weinig weerwoord geven, die bang zijn hun baan te verliezen bij de derde weigering van een politiek verzoek, vormen een risico voor de rechtsstaat. Het klassieke gezegde dat een ambtenaar maximaal twee keer 'nee' mag zeggen tegen een bewindspersoon, illustreert deze problematiek.

Macht en moed in de ambtelijke praktijk

Erik Pool pleit in zijn werk voor herstel van het ambtelijk vakmanschap. In de overspannen wereld van incidentenpolitiek en mediahype zijn ambtenaren verworden tot bedienden die blind uitvoeren wat de politiek vraagt. De autonomie en het morele kompas dreigen verloren te gaan. Pool roept ambtenaren op tot tegenspraak, tot het benutten van hun expertise om bestuurders te wijzen op de consequenties van hun keuzes.

Ethiek en integriteit

De ambtenaar beweegt zich in een veld vol morele vraagstukken. Fraude, corruptie en belangenverstrengeling liggen altijd op de loer. Martin Scharenborg analyseert in Fraude door ambtenaren de juridische kaders en de bijzondere positie van de ambtenaar als potentiële fraudeur. Ook het omkopingsrecht kent specifieke bepalingen voor ambtenaren, juist omdat zij publieke taken uitvoeren en het algemeen belang moeten dienen.

Integriteit is geen vanzelfsprekendheid. Het vraagt voortdurende aandacht, bewustwording en dialoog. In de ambtseed staat zelfs dat ambtenaren niet mogen liegen – plichtsverzuim dus bij overtreding. Het recht om te zwijgen als dat jezelf in problemen brengt, bestaat voor ambtenaren eenvoudigweg niet.

De moderne overheidsprofessional

De 21e-eeuwse ambtenaar opereert in een VUCA-wereld: volatiel, onzeker, complex en ambigu. Hij moet kunnen omgaan met stakeholders uit alle windstreken, sociale media beheersen, wicked problems aanpakken en schakelen tussen korte en lange termijn. Zakboek ambtenaren biedt gemeenteambtenaren praktische handvatten voor deze veelzijdige rol.

Tegelijkertijd verandert ook de werkomgeving. Nieuwe generaties stromen binnen met andere verwachtingen en werkwijzen. Virtueel werken, zzp-ers in het team, frequente baanwisselingen – allemaal vragen ze om een andere stijl van leidinggeven. Mentoring en omgekeerde mentoring (jongeren die senioren leren over sociale media) worden essentieel.

Lessen uit het verleden

Historisch besef is cruciaal voor ambtenaren. Arthur Docters van Leeuwen - Een spoor van vernieuwing beschrijft het leven van een topambtenaar die decennialang vernieuwing doorvoerde in verschillende overheidsorganisaties. Zijn verhaal toont wat ambtelijk vakmanschap kan betekenen voor de samenleving.

Maar de geschiedenis kent ook donkere bladzijden. De Tien secretarissen-generaal die tijdens de Tweede Wereldoorlog achterbleven, lieten zien hoe gevaarlijk het is wanneer ambtenaren principiële vragen ontwijken en zich verliezen in organisatorische details. Door geen morele grens te trekken bij het niet verlengen van contracten van Joodse ambtenaren in 1940, legitimeerden zij uiteindelijk het nazi-beleid.

Uitdagingen voor de toekomst

Ambtenaren staan voor enorme opgaven. De democratie staat onder druk, het vertrouwen in de overheid is fragiel, maatschappelijke vraagstukken zijn weerbarstig. Tegelijkertijd biedt de veranderende rol ook kansen. Samenwerking met burgers, marktpartijen en maatschappelijke organisaties kan tot betere oplossingen leiden dan eenzijdig overheidsingrijpen.

Voor oudere ambtenaren die hun loopbaan willen herijken, biedt De V-factor concrete handvatten. De vergrijzing van het ambtenarenapparaat vraagt om aandacht voor duurzame inzetbaarheid en doorgroeimogelijkheden voor 40-plussers.

De ambtenaar als professional

De moderne ambtenaar is geen uitvoerder van bevelen, maar een professional met expertise, ethisch besef en verantwoordelijkheid. Hij moet kunnen schakelen tussen verschillende rollen, politiek sensitief zijn zonder zijn autonomie te verliezen, en blijven vasthouden aan de kernwaarden van de rechtsstaat: rechtvaardigheid, gelijkheid en betrouwbaarheid.

Deze balans is niet eenvoudig. Het vraagt om voortdurende reflectie, dialoog met collega's en leidinggevenden, en de moed om tegenspraak te geven wanneer dat nodig is. Maar juist in deze complexe rol ligt de kracht en de maatschappelijke meerwaarde van de overheidsprofessional. Want zonder goede ambtenaren, geen goed bestuur.