Afhankelijkheid: het onderschoven kindje van onze tijd

Afhankelijkheid is een begrip waar we liever niet bij stilstaan. In een cultuur die zelfstandigheid en autonomie verheerlijkt, klinkt het woord bijna als een beschuldiging. Toch is afhankelijkheid misschien wel het meest fundamentele kenmerk van ons menszijn. Van geboorte tot dood zijn we verbonden met anderen, hebben we elkaar nodig voor emotionele warmte, praktische steun en de verhalen die ons vormgeven.

De paradox is dat juist door afhankelijkheid te ontkennen, we onszelf kwetsbaar maken. Want wie doet alsof hij nergens van afhankelijk is, verliest de vaardigheid om hulp te vragen wanneer het nodig is. Dit vraagstuk speelt zich af op alle niveaus: in intieme relaties, in de zorg, in de manier waarop we ouders en kinderen begrijpen, en in de wijze waarop we als samenleving met kwetsbaarheid omgaan.

De filosofische dimensie: tussen autonomie en verbondenheid

Het spanningsveld tussen zelfstandigheid en afhankelijkheid is geen modern vraagstuk. Filosofen worstelen er al eeuwen mee. Waar ligt de grens tussen gezonde verbondenheid en verstikkende afhankelijkheid? En belangrijker nog: is die grens überhaupt wel zo scherp te trekken?

De hedendaagse filosofie wijst erop dat autonomie niet betekent dat we alles in ons eentje beslissen. Echte vrijheid ontstaat juist in relatie met anderen. We zijn geen auteurs van ons eigen leven, maar co-auteurs. Deze inzichten dwingen ons te heroverwegen wat we verstaan onder een volwaardig, zelfstandig leven.

Afhankelijkheid in intieme relaties

Nergens wordt de complexiteit van afhankelijkheid zo tastbaar als in persoonlijke relaties. Liefde zonder enige vorm van afhankelijkheid bestaat niet, maar wanneer slaat gezonde verbondenheid om in verstikkende afhankelijkheid? Literaire werken bieden vaak verrassende inzichten in deze grijze zone.

Zorg als weefsel van afhankelijkheid

In de zorg wordt het vraagstuk van afhankelijkheid het meest expliciet. Patiënten zijn aangewezen op zorgverleners, maar interessant genoeg zijn zorgverleners ook afhankelijk van hun patiënten. Deze wederzijdse afhankelijkheid wordt vaak vergeten in een zorgstelsel dat zorg als product benadert en patiënten als klanten.

Verschillende auteurs pleiten ervoor deze wederzijdse afhankelijkheid te erkennen als fundament van goede zorg. Dat vraagt om een radicale omslag: van zorg als dienstverlening naar zorg als relationeel werk, waarin beiden geven én ontvangen.

Afhankelijkheid door de levenscyclus

De mate en vorm van afhankelijkheid verandert door het leven heen. We beginnen als volledig afhankelijke baby's, groeien naar een fase waarin we onafhankelijkheid nastreven, en eindigen vaak weer in toenemende afhankelijkheid. Elk van deze fases roept eigen vragen op over hoe we met afhankelijkheid omgaan.

De maatschappelijke dimensie

Afhankelijkheid speelt niet alleen op persoonlijk niveau, maar ook op maatschappelijk vlak. We zijn afhankelijk van systemen, instituties en collectieve voorzieningen. De coronapandemie heeft pijnlijk blootgelegd hoe kwetsbaar onze onderlinge afhankelijkheden ons maken, maar ook hoe onmisbaar ze zijn.

De vraag is niet of we afhankelijk zijn – dat zijn we nu eenmaal – maar hoe we daar verstandig mee omgaan. Welke afhankelijkheden maken ons sterker en welke maken ons kwetsbaar?

Tussen professionaliteit en menselijkheid

In professionele contexten zoals hulpverlening en zorg ontstaan specifieke afhankelijkheidsrelaties. De professional heeft macht door kennis en ervaring, de hulpvrager is afhankelijk. Hoe ga je daar op een gezonde manier mee om?

Afhankelijkheid en verslaving

Een bijzondere vorm van afhankelijkheid is verslaving: de dwangmatige afhankelijkheid van een stof, gewoonte of persoon. Deze vorm van afhankelijkheid ondermijnt de autonomie en vraagt om specifieke interventies.

Naar een nieuwe kijk op afhankelijkheid

Wat al deze perspectieven gemeen hebben, is het inzicht dat afhankelijkheid geen tegenpool is van vrijheid en autonomie, maar juist een voorwaarde. Echte zelfstandigheid is niet het ontkennen van afhankelijkheid, maar het bewust ermee omgaan.

De uitdaging is tweeledig. Enerzijds moeten we durven erkennen dat we afhankelijk zijn – van elkaar, van zorgsystemen, van verhalen die ons vormgeven. Anderzijds moeten we kritisch blijven over welke vormen van afhankelijkheid gezond zijn en welke verstikkend werken.

Afhankelijkheid verdient daarom geen plek in de schaduw. Het is tijd om het onderschoven kindje van de vorige eeuw een centrale plaats te geven in ons denken over wat het betekent om mens te zijn. Want pas als we onze fundamentele verbondenheid erkennen, kunnen we bouwen aan een samenleving waarin iedereen kan floreren – niet ondanks, maar dankzij onze wederzijdse afhankelijkheid.