Adviesrecht: kernbevoegdheid van de ondernemingsraad

Het adviesrecht vormt een van de belangrijkste bevoegdheden van de ondernemingsraad. Dit wettelijke recht, verankerd in artikel 25 van de Wet op de Ondernemingsraden, stelt de OR in staat om advies uit te brengen over voorgenomen besluiten van de ondernemer voordat deze definitief worden. Het gaat daarbij om belangrijke bedrijfseconomische en organisatorische kwesties zoals reorganisaties, fusies, investeringen en andere ingrijpende veranderingen die de werknemers raken.

Het adviesrecht is meer dan een formele consultatieplicht. Bij een negatief advies krijgt de OR een opschortingsrecht: de bestuurder mag het besluit dan een maand lang niet uitvoeren. Deze bedenktijd biedt ruimte voor nader overleg en eventuele aanpassing van plannen. Zo beschermt het adviesrecht de belangen van werknemers bij cruciale bedrijfsbeslissingen en zorgt het voor zorgvuldiger besluitvorming.

Wanneer heeft de OR adviesrecht?

Niet elk bedrijfsbesluit vereist advies van de ondernemingsraad. De wet onderscheidt specifieke categorieën van voorgenomen besluiten waarvoor adviesrecht geldt. Denk aan besluiten over overdracht van zeggenschap, belangrijke wijzigingen in de organisatie, ingrijpende financiële maatregelen of het aantrekken van externe adviseurs. Ook bij reorganisaties waarbij functies verdwijnen of wezenlijk veranderen, moet de bestuurder tijdig advies vragen.

Tijdigheid is daarbij cruciaal. De OR moet voldoende tijd krijgen om het voorgenomen besluit te bestuderen, de achterban te raadplegen en tot een weloverwogen advies te komen. Een te late adviesaanvraag of onvolledige informatie kan leiden tot een procedure bij de Ondernemingskamer, die het besluit kan vernietigen.

Van reactief naar proactief adviesrecht

Veel ondernemingsraden wachten af tot de bestuurder om advies vraagt. Deze reactieve houding beperkt de invloed van de OR. Effectievere raden anticiperen op ontwikkelingen en vragen ongevraagd aandacht voor onderwerpen die zij relevant vinden. Door zelf het gesprek aan te gaan over toekomstige veranderingen, vergroot de OR zijn impact en wordt hij serieuzer genomen als gesprekspartner.

Deze proactieve benadering vereist wel dat de OR goed op de hoogte blijft van ontwikkelingen binnen en buiten de organisatie. Wat speelt er in de markt? Welke technologische veranderingen komen eraan? Welke zorgen leven bij de achterban? Door hier vroegtijdig over in gesprek te gaan met de bestuurder, kan de OR meedenken over oplossingen in plaats van alleen te reageren op voorstellen.

De adviesaanvraag: startpunt van het proces

Een zorgvuldige adviesaanvraag vormt de basis voor een goed adviestraject. De bestuurder moet duidelijk aangeven wat het voorgenomen besluit inhoudt, waarom hij dit besluit wil nemen, welke alternatieven zijn overwogen en welke gevolgen het besluit heeft voor de werknemers. Onvolledige of onduidelijke adviesaanvragen leiden vaak tot vertraging en frustratie aan beide kanten.

De OR mag aanvullende informatie vragen en eventueel een externe deskundige inschakelen om het voorstel goed te kunnen beoordelen. Deze faciliteiten zijn geen vrijblijvende luxe maar noodzakelijke voorwaarden voor een weloverwogen advies. Veel OR'en maken hier te weinig gebruik van, waardoor zij risico lopen advies te geven op basis van onvoldoende kennis.

Het negatieve advies en het opschortingsrecht

Wanneer de OR negatief adviseert over een voorgenomen besluit, ontstaat een bijzondere situatie. De bestuurder mag het besluit gedurende een maand niet uitvoeren. Deze opschortingstermijn biedt gelegenheid voor nader overleg. De bestuurder moet het negatieve advies serieus wegen en gemotiveerd reageren waarom hij wel of niet aan de bezwaren tegemoet komt.

Na afloop van de opschortingstermijn kan de bestuurder het besluit doorvoeren, ook tegen de wil van de OR in. De OR kan dan naar de Ondernemingskamer als hij vindt dat de bestuurder onredelijk heeft gehandeld. De kantonrechter toetst of de bestuurder voldoende gewicht heeft toegekend aan de belangen van de werknemers en of hij de adviesprocedure correct heeft gevolgd. Dit rechtsmiddel geeft het adviesrecht daadwerkelijke betekenis.

Strategische inzet van het adviesrecht

Het adviesrecht is geen doel op zich maar een middel om invloed uit te oefenen op de koers van de organisatie. Slimme OR'en gebruiken het adviestraject om constructief mee te denken over oplossingen. In plaats van alleen bezwaren te uiten, komen zij met alternatieven of voorwaarden waaronder een voorgenomen besluit wél acceptabel is.

Deze constructieve houding vergroot de kans dat de bestuurder daadwerkelijk iets doet met het advies. Een OR die alleen 'nee' roept zonder alternatieven, wordt al snel als obstructief ervaren. Een OR die meedenkt en verbeteringen suggereert, wordt gezien als waardevolle gesprekspartner. Dat versterkt de positie van de OR bij toekomstige adviestrajecten.

Actuele ontwikkelingen en toekomst

Het adviesrecht evolueert mee met maatschappelijke ontwikkelingen. Digitalisering, kunstmatige intelligentie en de energietransitie creëren nieuwe adviesplichtige onderwerpen. Ook de coronapandemie heeft laten zien hoe belangrijk tijdige advisering is bij ingrijpende besluiten over thuiswerken, reorganisaties en bedrijfssluitingen.

De wetgever past de regels regelmatig aan. Recente wetswijzigingen hebben het adviesrecht op sommige punten versterkt, bijvoorbeeld bij grensoverschrijdende fusies en overnames. OR'en moeten op de hoogte blijven van deze ontwikkelingen om hun rechten optimaal te kunnen benutten.

Naar een volwassen adviesrelatie

Het adviesrecht werkt het best in een cultuur van wederzijds vertrouwen tussen bestuurder en OR. Wanneer beide partijen elkaar serieus nemen en oprecht naar elkaar luisteren, leidt het adviestraject tot betere besluiten. De bestuurder krijgt waardevolle inzichten vanuit de werkvloer, de OR krijgt invloed op de koers van de organisatie.

Deze volwassen adviesrelatie ontstaat niet vanzelf. Het vraagt van de OR dat hij zich goed voorbereidt, constructief meedenkt en zijn verantwoordelijkheid neemt. Het vraagt van de bestuurder dat hij tijdig en open informeert, oprecht luistert naar bezwaren en gemotiveerd reageert op adviezen. Beide partijen moeten beseffen dat zij, ondanks verschillende rollen, hetzelfde doel dienen: een gezonde organisatie waar mensen met plezier werken.

Het adviesrecht is daarmee meer dan een wettelijke verplichting. Het is een instrument voor maatschappelijk verantwoord ondernemen, waarbij besluitvorming niet alleen economisch rationeel is, maar ook rekening houdt met de menselijke kant van organisaties. In een tijd van snelle veranderingen en toenemende onzekerheid wordt die menselijke maat steeds belangrijker.